Achtergronden

het verhaal van rinus, met bronvermelding

Fri, 31 Aug 2007 17:57:00 +0100

Het verhaal van Rinus en Anna is door deze website geweven.

Hieronder alle afleveringen op volgorde, gevolgd door een opgave van de gebruikte literatuur.
In de afleveringen wordt verwezen naar talloze links.

1. 1894

2. verdomme, opa!

3. 1914

4. het huis

5. zondagsschilder

6. die andere zondagsschilder

7. zomer 1942

8. oorlog en zoeken naar werk

9. december 1942

10. een moeilijk besluit

11. arbeidsdienst

12. groenewoud

13. wachdienst nieder sachsen

14. landverrader

15. kleine Huub

16. gearresteerd

17. de aanslag

18. de brief van de pastoor

19. goed en kwaad

20. het kleine en het grote verhaal

21. de jaren in gevangenschap

22. maria

23. huub

24. slot

LITERATUUROPGAVE

Paul Arnoldussen. Albert de Lange
Finale mei
Het einde van de oorlog in Nederland
De Arbeiderspers, Amsterdam, 1995

Prof. Dr. A.D. Belinfante
In plaats van bijltjesdag
Van Gorcum, Assen, 1978

Koos Groen
'Er heerst orde en rust...'
Chaotisch Nederland tussen septemebr 1944 en december 1945
B.Gottmer, Nijmegen, 1979

Koos Groen
Landverraad
De berechting van collaborateurs in Nederland
Unieboek, Weesp, 1984

Chris van der Heijden
Grijs verleden
Nederland en de Tweede Wereldoorlog
Olympus / Contact, Amsterdam, 2003

Lou de Jong
Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog
SDU, Den Haag, 1969-1991

Dr. L.G.Kortenhorst
Was samenwerking met den vijand geoorloofd?
Uitgeverij “PAX”, ’s Gravenhage, 1945

J.F. van der Linde en J. Van den Eijnde
Twee lesbrieven over kamp Vught
• Op hoog bevel van elders
• Staatsgevaarlijk door de oorlog
Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoegening, Stichting Nationaal Monument Kamp Vught
Vught, 1995

R. Luiks
Kinderen van de rekening
Scriptie Vrije Universiteit Amsterdam, 1987

Rinnes Rijke
Niet de schuld, wel de straf
Herinneringen van een NSB-kind
Van Holkema&Warendorf, Bussum, 1982

P. Tromp
Verwoesting en Wederopbouw
Tekst en foto’s
Contact, Amsterdam, 1946

Leonard de Vries
Volk en Vaderland, ...
Een fascinerende selectie uit de jaargangen 1933 – 1945
Skarabee Facsimile, Laren, 1973

Tineke Wibaut-Guilonard
Kamp Vught 1943 – 1944
Stichting Vriendenkring Nationaal Monument Kamp Vught, 1991

Sytze van der Zee
Potgieterlaan 7
Prometheus, Amsterdam, 1997

Koos van Zomeren
1946
verkenning van een geboortejaar
De Arbeiderspers, Amsterdam, 1999

Thu, 30 Aug 2007 16:54:00 +0100

dichters A - E

A

Gerrit Achterberg
Aan de Dood Gezongen
Afvaart
Werkster

Fleur Adcock
Tegen het paren

Bastiaan Jan Ader
Zondag in cel A/119

Jumah al-Dossari
Doodsgedicht

Alma
Het terras
ik zou je nog voorlezen
Liegen
Narcis
Orpheus confused
Ze willen

Hans Christian Andersen
Chinese nachtegaal (fragment)

Hans Andreus
Bloemen leven lichtzinnig
Boombeschrijving
Herinner mij
Laatste gedicht
Liefde
Nihilistisch, maar dan ook konsekwent
Roep het begin op
Sonnet
Vertaling
Waarschijnlijk heb ik niets

Jan Willem Anker
Over de heuvel

Robert Anker
Iemand van ons
Ik was natuurlijk weer te laat

Anoniem
Carmina burana, De taveerne
De nachtegaal die zank een lied
Egidius wo bestu bleve

Jan Arends
Ik

Harold Arlen
Stormy weather

B

Jan Baeke
Volgens de regels

Karl Barth
Preek 1960 Bazel

John Bennet
Weep o mine eyes

Bernlef
Conservatorium
Het museum van de kindertijd
Grote onbekende
Na een depressie
Nieuwjaarswens
Onder iedere tuin
The art of losing – Elisabeth Bishop (vertaling)
Transparant
Uit het oog uit het hart
Zwijgende man

Paul Biegel
Sleutelkruid, fragment

Marc van Biezen
De nachtegalen (vrij naar Bloem)

Bijbel
Hooglied
Jesaja 9:1-6
Brief van Paulus over de liefde
Psalm 22
Psalm 23
Psalm 91
Psalm 139

J.C. Bloem
De nachtegalen
Herinnering
Herfst
Het huisje in de duinen
Huiswaarts reizende
Insomnia

Jan Boerstoel
Bezoekuur

Louis Paul Boon
Zo zal ik dan worden

Sebastian Brant
Het narrenschip

Anneke Brassinga
Roeping
Voor later

Frans Budé
Zodra de dood

Cees Buddingh’
Kleine ode aan de zon
Ode aan een schaal met suikerklontjes
Ook wij

Geert Buelens
Dood vandaag komt als een roeping

C

Remco Campert
Als ik dood ga
Elementen voor een gedicht
Met man en muis
Theater

Dirk Rafaelsz. Camphuyzen
s Werelds ydelheydt

Claar
Klein liedje voor Raghda

Hermann Claudius
Das Weinlaub

Hugo Claus
Een verteller
In de herfst en in de natte winters
Rots

Herman de Coninck
An, 1971
Boze olifant
De kraai
Glimlach nr.24
Nog een geluk dat
November
Weggaan

D

DAM (Da Arabian MC’s)
The new intifada

Bei Dao
Ja, gisteren

Johan Andreas Dèr Mouw
't Is laat al in de nacht
Sonnet

Lotte van Dijck
Het is geen honger
Home
November
Silence
t.t.
Vallen
Zij had

Dubliners
Whiskey in the jar

E

Bies van Ede
Prikbord

Frederik van Eeden
De waterlelie
Robinetta (De kleine Johannes)

Jacoba Eggink
Driekoningenlied

Joseph von Eichendorff
Komm, Trost der Welt

P.N. van Eijck
O dood, geheime nachtegaal

T.S. Eliot
Burnt Norton

Jan Engelman
Vogels en wolken

Alma's collectie rouwannonces

Thu, 30 Aug 2007 16:53:00 +0100

dichters F - J

F

Hans Favereij
Het onbestaanbare
Het wak naderend
In een van die vooravonden
Is er tijd te over
Telkens moet ik van je houden
Uitdrijving
Zodra ik mijn ogen opsla
Zonder begeerte, zonder hoop

Erich Fried
Het is wat het is
Iemand zingt

G

Eva Gerlach
De dorpelen en de gesloten vensters
De drijvende wind
Kruim
Nu
Olve et coagula

Ida Gerhardt
Dank aan de ezel
Het carillon
Het onherroepelijke
Zum Tode

Annemieke Gerrist
Vanmorgen

Guido Gezelle
Lofzang der zonne

Kahlil Gibran
Over sterven

Jo Gisekin
Daarna

Herman Gorter
Al de dingen zijn aan het bezinnen
d’ Achturendag
Het zijn de bleeke, bleeklichte weken
Ik ben alleen in het lamplicht
Ik kom om ’t groene hout
’t Is zwart en donker
Twee lampen
Weet iemand wat op aard’ het schoonste is

Jo Govaerts
Ik woonde lang onder de mensen
Jij bent gegroeid

Guillaume van der Graft
Heugenis hechtenis

Jorie Graham
The geese – De ganzen

J.Greshoff
Voor den storm

Grimm
De Spielhansl – Speelhans
Het slangetje

H

Haiku
Raar

Jan Hanlo
Vers bij 7 juni 1951

Toon Hermans
Versje

Judith Herzberg
Alleen in een klein huis
Au
Ik ben degene
Liedje
Liedje
Ziekenbezoek
Zoals

Ingmar Heytze
Droom I, II, III
Projectie
Wakker

Hildebrand
Fragment Camera Obscura

Jacob von Hoddis
Weltende 1911

Hooglied van Salomon: zie Bijbel

Ed.Hoornik
Een vrouw beminnen
Hebben en zijn
Overgang

Huub
Axel
Diagnose
Je moet
Nieuwjaarskaarten
Reisverslag
Trippeltrappel
Zomerkomkommers

Elin ap Hywel
Soep

J

Tjitske Jansen
Denk niet aan een rode tas
Een draak verslaan

Esther Jansma
Afwezigheid
Alles is nieuw
De geliefden
De val
De verzamelaar
Grond
Tussen twee haakjes
Zo iemand die alles onthoudt

Jo Janssen
Koninginnepage

C.O.Jellema
Neem in je hand
November
Zomernacht

Atte Jongstra
Tochtig

Over het lijden

Alle pogingen te ontkomen
aan de zogenaamde bittere drinkbeker -
door bespiegeling
bezeten acties voor zwerfkatten
diepe ademhaling
religie -
hebben gefaald

je moet berusten
het hoofd kalm buigen
niet handenwringen
het lijden heel gewoon gebruiken
als een prothese
zonder valse schaamte
maar ook zonder nodeloze trots

niet boven de hoofden uit
met je armstomp te keer gaan
niet door getik met je blindenstok
anderen bij hun maaltijd storen

de bittere kruidenthee drinken
maar niet tot de laatste teug
bedachtzaam een paar slokjes
voor later bewaren

aanvaarden
maar tegelijkertijd
in jezelf isoleren
en als het enigszins kan
de materie van het lijden verwerken
tot een ding of persoon

spelen
natuurlijk
ermee
spelen

er spelletjes mee doen
heel voorzichtig
als met een ziek kind
misschien ontlok je tenslotte
door domme kunstjes
een zwakke
glimlach

Zbigniew Herbert
(uit: Machine van woorden, 1975)
vertaling: Esselien 't Hart en Henk Proeme

Thu, 30 Aug 2007 16:50:00 +0100

dichters P - T

P

Hagar Peeters
Als ooit
Geboren is wat wij worden
Koorddansen
Ook wij titaantjes
Zal ik nog een eindje met je meelopen

Hugues C. Pernath
Devoot zijn de vormveranderingen
En zoveel tranen zonder stem
Ik ken het achterblijven

M. M. Pieters
In alle kunstenaars

Christine de Pizan
Ballade

Sybren Polet
Ruisvenster

K. L. Poll
De nieuwe tijd
Wat zich vergeten laat

Psalmen: zie Bijbel

Q

R

Jean-Pierre Rawie
Berceuse
Bezit
Erf

Martin Reints
Boorgaten

R.E.M.
Everybody hurts

David van Reybrouck
De milt

Rainer Maria Rilke
Herfstdag

Adriaan Roland Holst
Ballingschap
Dit eiland

Henriette Roland Holst
De stilte der natuur
De zachte krachten
Internationale (vertaling)

Jan Rot
In slaap

S

J.C. van Schagen
Wit

Bert Schierbeek
Hoe

K. Schippers
Aankomst uitgesteld
Bij Loosdrecht
Hartenjagen
Zoek het donderkopje tussen de komma’s

Annie M.G. Schmidt
Leeg zonder jou

Shiki
De nachten

Jan Jacob Slauerhoff
Houd je gedachten af
Liefde
Woorden in den nacht

Jelmer Soes
Label

Mischa Spoliansky
Auf Wiedersehn, my dear

Hans Stolp
Overgave

Barbra Streisand
Circle

Wislawa Szymborska
Autotomie
Gelukkige liefde
Perspectief

T

Toon Tellegen
De ontdekking
Een geschenk
Een gesprek
Een man ging weg
Er zijn uren
Kom terug
Men moet
Opgestaan
Zal ik weggaan?

Hendrik Tollens
Wien Neerlands bloed

Willem van Toorn
Decor
Het gedicht
In memoriam
Irrgarten
Stoelen samen gekocht
Vrouw in kleine ruimte
Zeker heb ik jou zo gezocht

Spelen Voorspel

voor Zoran Misic

Men sluit één oog
Gluurt in al zijn hoeken
Kijkt of er geen spijkers zijn geen dieven
Of er geen koekoekseieren zijn

Men sluit ook het andere oog
Hurkt en springt dan
Springt hoog hoog hoog
Tot zijn eigen hoogste punt

Vandaar valt men met zijn gewicht
Valt dagenlang diep diep diep
Tot de bodem van zijn afgrond

Wie niet aan gruzelementen valt
Wie heel blijft en heel opstaat
Die speelt

Vasko Popa
(uit: Machine van woorden, 1975)
vertaling: Jana Beranova
illustratie: Co Westerik

Thu, 30 Aug 2007 16:48:00 +0100

dichters U - Z

U

V

M. Vasalis
Droom
Een gedicht
Het duurde lang voor haar gedachten
Slaapliedje
Vriend

André van der Veeke
Postume therapie

Albert Verweij
Ik ben een dichter
Psychologieën

Simon Vestdijk
April
De uiterste seconde

Eddy van Vliet
De stad
Dood

Gert Vlok Nel
Hillside lullaby

Leo Vroman
De laatste wereldvrede
De twee partijen
Een psalm voor stervenden
Een uitzicht op de eeuwigheid
Geloven de doden met ons mee
Het vertrek
Ik voel je
Mens
Petitie naar de moederplaneet
Stilstaand
Voor wie dit leest

W

Jacqueline van der Waals
De dood als verlosser

Elly de Waard
Duisternis dompelt onze dagen
Juli en onverdraaglijk herfstig
Nu al het stof is neergeslagen
Ouder geworden en
Ruis, branding

Ellen Warmond
De maskers van de waanzin
Eenvoudig
Je bent
Leven, soms
Paar/onpaar
Woonhuis

Hans Warren
Moeras
De zwartkoptuinfluiter

Menno Wigman
Strafwerk

Nachoem Wijnberg
Liedje
Liedje
Ochtend en avondliedje
Psalm 22
Verandering

Ivo de Wijs
Koninginnedag

Willem Wilmink
Tijd is geen lijn, fragment

Karel van de Woestijne
Geven

X

Y

Z

Ad Zuiderent
Een ander land

07-08-31 slot

Thu, 30 Aug 2007 16:43:00 +0100

uit de aantekeningen van Huub
oktober 1999 – november 2000
uitgetiept en geordend door Alma

Verbazingwekkend in feite dat ik zo weinig weet van familie. Mensen, namen, ze schenen er niet toe te doen. Er werd thuis nooit over gesproken.

Decennialang zijn feiten voor mij verborgen gebleven. Onbewust of bewust door familie onder de tafel gehouden. Tot op dat familiefeestje een tante argeloos een opmerking maakte die mijn aandacht trok...

Toen de verbijstering was weggeëbd, kwam de nieuwsgierigheid. Verdomme, opa, waarom? Ik snuffelde in archieven, kranten en ondervroeg familieleden en omstanders.

De speurtocht bracht niet alle details van een wonderlijke geschiedenis aan het licht. Feiten, herinneringen zijn in het stof van jaren voor een gedeelte vergaan. Dossiers bleken lang niet zo compleet als je mag verwachten in een geordende natie.
De queeste verschafte evenwel inzicht. Niet alleen in het chaotisch verleden van een simpele huisschilder. Ook in de warrige geschiedenis van mijn eigen bestaan vielen puzzelstukjes op hun plaats. Drie generaties werden gaandeweg in kaart gebracht; een voorgeschiedenis die bepalend was voor wat ik ben geworden. Een geschiedenis die begon bij mijn grootouders en in feite eindigde op de dag dat ik het licht zag. Al wat erna kwam is te beschouwen als een logisch, onvermijdelijk gevolg. Zoals mijn geschiedenis en die van mijn moeder bepalend is voor het leven van mijn kinderen.

Is het te hoogdravend om vast te stellen dat de keuze, op een enkel moment door iemand gemaakt, verstrekkende gevolgen heeft voor hemzelf en degenen die na hem komen? De brug die ik sloeg naar het verleden, heeft in elk geval mijn positie in het heden nauwkeuriger in beeld gebracht.
Niet dat ik een excuus zocht voor gemaakte fouten. Zeker niet. Dit boek werd niet geschreven door een slachtoffer van wat dan ook. Mijn verhaal beoogt een breder perspectief te bieden. Het 'dit mag nooit meer gebeuren' wordt 'hoe valt het te voorkomen?' Immers, in weerwil van de gemaakte afspraak, gebeurt het nog steeds: in Kosovo, Nigeria, Tsjetsjenië, Indonesië en met een beetje kwade wil straks ook in de Voerstreek. Onder tal van al dan niet gemanipuleerde omstandigheden treden duistere zijden van de mens op de voorgrond. Het loont de moeite die omstandigheden onder ogen te zien.

Confrontatie met de kwalijke kanten van het leven, zoals het voorbij ging, levert mogelijk de humus op voor iets nieuws: een andere mentaliteit. Eén die wel ruimte laat voor afwijkende opvattingen of keuzen. Eén die ons een betere mogelijkheid biedt om te kiezen. Mogelijk ook voor mijzelf.

Ik groeide er de eerste zes jaar van mijn leven op als jongste telg in het gezin dat tot mijn komst in juli 1946 vier kinderen telde: drie dochters en een zoon. Mijn naam ontleen ik aan een vijfde kind. Tijdens een laatste granaataanval op 26 september 1944 schoten vanuit het aanpalende Reichswald de Duitsers op een verzamelplaats van Engelse en Amerikaanse voertuigen aan de overkant van de Nijmeegsebaan. Een minder nauwkeurig schot legde een gedeelte van het huis in puin, verwondde de op een na oudste dochter ernstig en doodde de toen veertien jaar oude Huub.
De consternatie moet groot zijn geweest, zeker daar waar opa een week eerder van zijn huis was opgehaald en gevankelijk was weggevoerd.
Ik had daarvan aanvankelijk allemaal geen weet. Tot mijn zesde jaar leefde ik blij en gelukkig in de warme kring van pa en ma, broer en zussen.

De Landstichting. Ik vliegerde er op de hei aan de overkant van de straat, speelde met buurtgenootjes in het struikgewas langs de hockeyvelden of keek vanaf de bovenste tak van Mijn Boom in mijn eentje uit over de weg waar zich spaarzaam verkeer richting Nijmegen of Groesbeek spoedde. Ik herinner me het geruis dat me elke ochtend wekte en afkomstig was van de oliebrander waarmee de bakker in de bakkerij die aan ons huis vastzat zijn oven verhitte en de geur van warm brood die na een uur langzaam het hele huis vulde.

Een meisje uit de buurt was mijn grote liefde. We waren onafscheidelijk. Speelden in een boshut; soms hield ze me gezelschap in De Boom. Ik herinner me de ruzie waarbij ik uit pure drift een steen in haar richting gooide. De kei veroorzaakte een gat in haar hoofd. Volkomen overstuur liepen we beiden naar mijn huis. Ik moest voor straf naar de wc en weigerde die een halfuur later te verlaten om haar een verzoenende kus te geven op haar met een grote pleister getooide hoofd. Ik heb haar later nog wel eens ontmoet tijdens een vakantie. Ik was op een leeftijd dat het andere geslacht een meer betekenisvolle rol ging spelen. En had dus geen tekst toen ze me aansprak. Er zijn van die momenten waarvan je als man een heel lang leven spijt hebt.

In 1952 kwam er eind aan een ongecompliceerd bestaan. Marie, mijn oudste zus, trouwde met Andries, een man die ik kende van zijn frequente huisbezoeken. Ik mocht af en toe wel eens mee, als ze gingen wandelen in het Marienbosch of naar de Leemkuil, een speeltuin nabij Hengstdal. Mijn verwarring was groot toen ik als zesjarige gedwongen werd met Marie mee te verhuizen naar een etagewoning in Nijmegen. Ook van het feit dat ik haar plots 'mama' moest noemen en haar man 'papa', begreep ik niets. De overige zussen en broer diende ik ineens aan te spreken als oom en tante. En papa en mama werden ineens opa en oma. En ik kreeg een nieuwe naam en werd gedwongen die te dragen. Hoe chaotischer kan het worden voor een kind van amper zes?

Niettemin bleef mijn opa gedurende die jaren een speciale betekenis voor me houden. Het was duidelijk dat ik die voor hem ook had. Ik was de plaatsvervanger van kleine Huub. Talloze keren ben ik van huis weggelopen, terug naar de Landstichting. Moest dat bezuren met straf, dat wist ik, maar dat had ik er voor over. Later, toen mijn moeder de ‘verhuisziekte’ kreeg, we van de ene plaats naar de andere trokken en mijn stiefvader van haar steeds hogerop moest solliciteren, werd de afstand te groot om weg te lopen. Maar jarenlang verbleef ik vrijwel alle vakanties op de Nijmeegsebaan. Ik maakte me dienstbaar met het sorteren van lege flessen in de schuur; het wegbrengen van boodschappen naar rijke klanten van oma en het inschenken van een borreltje voor opa na diens middagdutje.

Op latere leeftijd had opa trombose gekregen aan een been. Het beperkte fors zijn bewegingsvrijheid. Voor die tijd liep hij regelmatig naar zijn stamcafé voor een kaartspelletje. Opa was een fanatiek rikker die de naam had, precies te weten, welke kaarten iemand in zijn vingers had. Soms zelfs, zeiden sommigen, voor er gedeeld was. Mijn moeder heeft ontegenzeggelijk die eigenschap van hem geërfd. Net als ik is ze voor kaartspel, in ons geval bridge, op elk moment uit bed te krijgen.

Ik werd door oma regelmatig eropuit gestuurd om opa uit de kroeg te halen voor het eten. Geen gemakkelijke, maar evenmin een onplezierige missie. Opa, uit op tijdwinst, schoof blijmoedig met chocola en limonade. Reden waarom we beiden fel op onze kop kregen als we weer veel te laat aan tafel aanschoven. De blik van verstandhouding die hij me gebogen over zijn bord toebedeelde, verwarmde me tot diep in mijn botten.

Later, toen de trombose zich verder uitbreidde en ook de velletjes van gekookte eieren die opa uitspreidde over de gapende wonden, niet meer hielpen, werd het been geamputeerd. Opa werd daarmee veroordeeld tot een somber bestaan achter het raam en zag uit op wie er wel nog dagelijks bij het café naar binnen gingen om er te rikken. Of hij toen nog veel vrienden had, betwijfel ik. Ik herinner me geen ander bezoek aan de Nijmeegsebaan dan dat van familie uit West-Brabant en Tilburg. Hun komst was immer aanleiding tot zeker feestgedruis met veel lekker eten en drank. Daarbij liet opa het nooit na mij erbij te betrekken. "Goej roggebrood, he jong'', zei hij altijd als we samen smulden van een bijzonder lekker feestmaal dat oma ons voorschotelde. Meer uitdrukkingen van hem zijn me altijd bijgebleven. Suiker noemde hij Dinteloords Spek of Korrelham; verwijzingen naar zijn achtergrond.

Thuis was het onveilig. Ik herinner me de 'vergissingen' en de hardhandige correcties. Innerlijk protest en angst uitten zich in wat psychologen aanduiden als regressief gedrag. Tot mijn twaalfde bevuilde ik 's nachts mijn bed. Het nagelbijten ben ik tot op de dag van vandaag nog niet volledig afgeleerd. Ik herinner me mijn kinderjaren als één langgerekte, nooit aflatende poging het mijn moeder naar de zin te maken. Maar hoe ik ook mijn best deed, ik kon in haar ogen niet deugen. Naar het waarom kon ik slechts raden.
Wel zag ik hoe anders zij omging met het zusje en broertje die daarna geboren werden. Het moest dus wel aan mij liggen.

Pas heel veel later ontdekte ik de achtergrond van de bizarre ontwikkelingen. Marie bleek vlak na de bevrijding in Tilburg te hebben gewerkt en was zwanger geraakt van een onbekende soldaat. Engelsman, Amerikaan, Canadees of Nederlander? Was het een soldaat? Ze heeft het nooit willen vertellen. Het was een kortstondige relatie geweest, dat was het enige wat ze losliet. Vragen beantwoordde ze immer met hysterische buien. Ze had dat boek niet alleen gesloten en ver weg opgeborgen. Ze had ook de sleutel van de donkere kast weggegooid. Ik groeide op in het besef in haar ogen een verachtelijk mens te zijn. Later begreep ik dat ik het verachtelijk symbool was van een jeugdzonde. Het maakte me een onevenwichtig mens. Ik miste een deel van mijn wortels. Waaide dus bij de minste of geringste tegenslag tegen de vlakte.

Ik heb veel energie gestoken in het achterhalen van de identiteit van mijn vader. Dacht dat daar de sleutel lag van mijn door mijn moeder achteloos weggegooide oorsprong. Tevergeefs, zo bleek. Ondanks doorwrochte naspeuringen en talloze publicaties over mijn zoektocht en die van lotgenoten, is mijn vader onbekend gebleven. Ik heb erin leren berusten.

Pas na vele decennia van vallen, opstaan en pogingen om aan alle ellende definitief een einde te maken, slaagde ik erin het roer om te zetten. Ook al was ik dan wellicht mentaal gehandicapt: het geluk behoorde ook mij toe en ik zou ervoor gaan knokken.

En net toen ik had geleerd, waar het geluk woonde, mocht ik er niet meer langs.
Ik heb daar vrede mee. Ik heb het tenslotte gevonden.

07-08-31 heugenis hechtenis

Thu, 30 Aug 2007 16:43:00 +0100

Haar naam liep leeg. Toen zij
wegsliep zweeg alles.

De taal van haar adem
tot stilte gestold.*

Toen is een uitgelezen boek
dat ik telkens weer wegleg,

telkens weer opsla,
steeds minder beduimeld.

*

Lieve gedetineerde
samen met mij gevangen

en mijn geheugen is
ons beider hechtenis.

*

Ik sluip om de tijd heen, ik
bons op de poort van toen,

tot ik mij weervind, hier,
aan de binnenkant.

*

De binnenkant van de tijd
en jij dan buiten.

Ben je verbannen?
Ben je bevrijd?

G. van der Graft
(uit: 18e Nacht van de Poëzie, 1998)

07-08-30 huub

Thu, 30 Aug 2007 16:42:00 +0100

Marie heeft het precies zo gedaan als ze had bedacht.‘s Maandags is ze direct naar haar superieur gestapt en heeft gezegd dat ze thuis nodig was tot na de zomer. Ze heeft met hem kunnen regelen dat ze daarna terug kon komen. Niemand vond het vreemd, haar verzoek. Ze wisten van haar gewonde zusje, van het verwoeste huis. Dat haar vader in een strafkamp zat, had ze niemand verteld.

Daarna is ze naar de villa aan de Tilburgseweg gegaan. Dat vond ze heel moeilijk, daar zag ze huizenhoog tegenop. Maar de zusters waren vol begrip. Ze zou daar kunnen bevallen en als ze wilde kon ze het daarna afstaan. Maar de zusters vonden het te vroeg om het daar al over te hebben. Laten we eerst wachten tot je een eind verder bent, werd gezegd. Misschien ga je er anders over denken en ook dan kunnen we je bijstaan.

Marie heeft haar moeder getelegrafeerd dat ze naar huis kwam, dat ze dat besloten had. Ze heeft haar kleren en de paar snuisterijen die ze in Tilburg bezat ingepakt en is op weg gegaan naar huis.

Anna ontving het telegram. Ze stond ermee in haar handen. Ze legde het weg, pakte het weer op. Maria, Marie – ze vergat steeds dat ze nu Marie genoemd wilde worden - kwam naar huis, stond er. “Ik heb besloten naar huis te komen – Marie”. Anna begreep dat haar dochter in moeilijkheden was. Ze begreep het direct. Er was wat gebeurd. Maria, het zelfstandige kind, het kind dat haar eigen weg ging. Maria die vol enthousiaste verhalen zat over haar betrekking en de prachtige mogelijkheden die ze in Tilburg kreeg. Maria die er zo fier op was dat ze op eigen benen stond. Ze was twee zondagen niet naar huis gekomen. “Ik heb besloten naar huis te komen.”

Anna besloot af te wachten. Niets te vragen. Niets te zeggen. Goed te kijken. Eerst het vertrouwen te herstellen. Ze was blij met het vooruitzicht haar kind weer bij zich te hebben. En ze kon wel wat hulp gebruiken, dat was waar.

Marie is thuisgekomen. Anna vroeg niets, zei niets, lette goed op. Marie was stiller geworden. Ze had haar oude kamer teruggekregen, stond ’s ochtends lang voor de anderen op en ging ’s avonds al vroeg naar boven. Net als vroeger zag haar moeder ’s avonds het vertrouwde spleetje licht onder Marie’s deur doorkieren. Maar Anna klopte niet aan, ging niet naar binnen. Ze moest eerst weten of haar vermoeden juist was.

Haar vermoeden was juist. Op een ochtend trof ze Marie in alle vroegte in al haar ellende aan op de badkamer. Anna stond in de deuropening naar haar te kijken, met haar armen over elkaar en tranen in haar ogen. Marie keek op, keek haar moeder in het gezicht en schrok. Moeder wist het.

Ze zijn aan de keukentafel gaan zitten. Marie heeft niet veel gezegd. Anna keek verdrietig naar haar oudste dochter, haar koppige eenzame kind, en voelde zich schuldig. Om de moeilijke jaren die achter hen lagen, om alles wat er met haar gezin was gebeurd waardoor ze zich te weinig om dit kind had kunnen bekommeren. Om de afstandelijkheid die er tussen hen was gegroeid. Om de vader die nu al zo lang weg was. “Het komt wel goed, kind”, was het enige wat ze zei. En “hoever ben je?” Dan zou het in de zomer komen, rekende ze hardop uit. “We hebben het er nog over.”

Ze heeft er diep over nagedacht. En toen tegen Marie gezegd wat ze had besloten en dat ze geen tegenspraak duldde, anders zou ze haar niet helpen. Marie kon niet thuisblijven. Vanwege de jongere meisjes niet, maar zeker vanwege de buurt en de klanten niet. "En je houdt er je mond over." Anna had geregeld dat ze tot de bevalling kon verblijven bij de zusters van Sint Anna, in het tehuis voor ongehuwde moeders. Daarna kon ze met het kind terug naar huis komen. Anna zou het zelf grootbrengen. Maar Marie zou weer moeten gaan werken en voor het geld zorgen. En als ze ooit een echtgenoot tegen het lijf zou lopen en zou trouwen - "alleen met iemand die het kind accepteert, Maria, anders gaat het feest niet door" - dan ging het kind met haar mee. “En vader?”, vroeg Marie met schrik in haar stem. “Vader vertellen we niets. Als het zover is dat hij thuis komt, is het vroeg genoeg. Laat vader maar aan mij over”, zei Anna en voelde dat ze een nieuw verbond had gesloten met haar dochter.

Zo is het gegaan. Huub is geboren in Sint Anna aan de Groesbeekseweg 329, op 14 juli 1946, en is met zijn moeder mee terug naar huis gekomen. Anna heeft zich meteen over hem ontfermd, Marie is na een paar weken weer gaan werken. Ze heeft naar haar kind niet veel omgekeken, de eerste jaren. Leidde haar eigen leven, ging naar haar werk, ging uit en hielp haar moeder in het gezin. Huub heeft nooit het vermoeden gehad, zei hij, dat zij zijn moeder was. Zo gedroeg ze zich niet. Anna was zijn moeder. Marie was Marie, zijn oudste zuster die altijd lekker rook en mooie jurken droeg, die ging dansen en bij de toneelgroep zat. Die hem leerde kaarten. Die hij weinig zag en nauwelijks kende.

Rinus kwam begin november 1946 eindelijk vrij. Bij thuiskomst was er een baby, een jongetje van vier maanden oud dat Anna de naam van hun gestorven zoon had gegeven. Een nieuwe Huub. Rinus heeft er volgens de tantes weinig woorden aan vuil gemaakt. Hij heeft het jongetje als een vader aanvaard en het in zijn hart gesloten.

07-08-30 tafel (2)

Thu, 30 Aug 2007 16:41:00 +0100

Tafel (2)In deze auberge aan de wankele
pracht van de zee
beweeg ik me als in een aquarium,
bewust van mijn vergaan,
temidden van ons, zo sterfelijk dat
we nauwelijks leven.
Hoewel we ook rouwen, verheugt
mij deze gemeenschap
van blikken, gebaren, aanrakingen,
van nu en eeuwen her.
Ik dacht dat ik de stilzetting van de
tijd zou afsmeken,
maar ik leer me verzoenen, zoals
anderen voor mij.
En ik voel alleen aan de dingen die
hier blijven:
de messen met hoornen heft, de
tinnen schotels,
het blauwe porselein, sterk hoewel
breekbaar,
en, als een wachter-rots tussen
troebele golven,
glimmend gepolijst, deze zware
tafel van hout.

Czeslaw Milosz
(uit: Gedichten, 2003)

07-08-29 maria

Thu, 30 Aug 2007 16:40:00 +0100

Ze loopt door de donkere winkelstraat, de kraag hoog opgetrokken, haar handen diep in haar zakken.Het werd laat op het werk, er moesten veel facturen nog voor de vrije zondag verzonden worden. Sinds zij leiding geeft aan de afdeling, is ze ook degene die het kantoor afsluit. Nu is het te laat om nog de trein te nemen en naar huis te reizen. Moeder zal niet weten waar ze blijft, maar ze kan met haar niet telefoneren. Vorige week kon ze ook al niet gaan, er was een feest bij Herma waarvoor ze was uitgenodigd. Moeder had het goed gevonden. Ga maar een keer feesten, mijn kind, je hebt wel wat ontspanning en plezier verdiend. Je werkt er hard genoeg voor. Ik red me hier wel en Jan is ook thuis.
Maar Maria, die zich nu door haar vriendinnen en collega’s Marie laat noemen, was niet naar het feest gegaan. Ze voelde zich niet lekker en had vroeg haar bed opgezocht.

Nu loopt ze doelloos door de stad. Het wordt kouder, maar ze besteedt er geen aandacht aan. Ze heeft het gevoel dat ze moet blijven lopen tot ze een oplossing weet. Maar ze weet dat er geen oplossing is. Toch blijft ze lopen, zonder iets te zien of te horen. Een fietser zonder licht moet voor haar uitwijken als ze zonder op te letten ineens oversteekt. Ze voelt hem rakelings langs haar rijden, hij vloekt. Ze schrikt, maar het is een korte flauwe schrik die snel weer wegebt. Ze had hem niet gezien. Terwijl zij altijd zo oplettend is. Alles onder controle heeft. Ze weet, voelt, dat ze geen controle meer heeft en het laat haar koud.

Vlakbij haar pension, op het pleintje bij de Schijfstraat is een café nog open. Ze merkt hoe koud ze het heeft en dat haar benen stijf van moeheid zijn. Ze gaat naar binnen, neemt een tafeltje achterin. Het zware Perzisch kleed op tafel ligt scheef, ze trekt het recht. Met haar handen strijkt ze over de wol, de korte stoppels onder haar vingers geven haar een gevoel van heimwee. Heimwee naar door het bos lopen met de honden, naar lachen met haar zusjes, naar huis. Maar eerst moet ze over een oplossing nadenken, dan pas mag ze weer aan thuis denken. De kelner komt naast haar staan, vraagt of ze wat wil gebruiken. Ze bestelt thee, zegt dat ze op iemand wacht. Ze staart naar buiten of ze op iemand wacht. Aan de bar is rumoer, wordt luid gelachen. Ze hoort het uit de verte, het geluid lijkt langs haar af te glijden. Haar thee wordt gebracht. Ze steekt een cigaret op, laat een schepje suiker in het glas glijden, roert.

De onrust in haar blijft, ook nu ze tot rust komt en de hete thee drinkt. Haar tintelende handen vouwen zich om het glas. Want er is geen oplossing, weet ze nu. Elke keuze die ze zal maken is een keuze die ze niet wil maken. Dit is nieuw voor haar. Ze maakt altijd alleen maar keuzen die ze wil.

Maria kijkt altijd vooruit, nooit terug. Daarom is er ook geen spijt in haar, of boosheid. Ze waren uitgegaan met een hele groep en zij was met hem achtergebleven, de anderen gingen dansen. Hij had haar thuisgebracht en ze had hem niet kunnen weerstaan. Niet willen weerstaan ook. Wat restte was een gevoel van kalme stille verbazing. Dus zo ging het. Dat was het. Een korte stekende pijn, harde handen die naar haar grepen alsof ze verdronken, een diepe grom als van een dier. En daarna zwaar en warm vochtig hijgen in haar hals en handen die door haar haren en over haar gezicht gleden alsof ze wilden weten wie ze was. Zoals je vroeger als blindeman moest voelen wie je voor je had. Ze rook zijn scherpe geur. Haar benen waren plakkerig nat. Ik had ook iemand anders kunnen zijn, schoot door haar heen. Ik ben niemand. Ik ben iemand anders. Ze verstrakte van binnen. Ze had haar kleren rechtgetrokken, hem recht aangekeken. Hij keek haar niet aan. Ga nu maar, had ze gezegd en toen was hij weggegaan. Dus dat was het.

Zo hadden ze een paar keer zonder warmte samengelegen. Als twee vogels die na een koude dag hetzelfde nest vinden en er naast elkaar de nacht doorbrengen. Zijn handen bleven over haar gezicht glijden, naar haar klauwen waar ze konden. De grom als hij haar bezat werd luider. De pijn van de eerste keer verdween, elk gevoel verdween. Ze wachtte bewegingsloos en luisterde. Hij lag zwaar op haar, zijn adem leek op die van vader als hij in zijn stoel zat bij de haard en in diepe slaap was. Zij vroeg niets en hij zei niets. Ze zwegen. Als ze ’s ochtends wakker werd was hij al weg. Ze wist niet waarom hij er soms was, maar stond toe dat hij er was. Haar werk leek haar beter af te gaan, ze durfde voor het eerst voor anderen even streng te zijn als voor zichzelf. Het beviel haar. Ze vroegen haar de leiding te nemen en de meisjes namen haar gezag als vanzelfsprekend aan. Dat bevredigde haar. Het had met hem te maken en daarom liet ze hem toe. Ze was geen meisje meer. Zoals ze nu was, zo wilde ze zijn.

Na een paar weken bleef hij weg. Ze miste hem niet. Herma zei dat hij gezegd had dat hij terug zou komen. Maar hij had niet gezegd dat hij voor haar terug zou komen. Hij kwam niet terug. Weer drie weken later bleef haar maandstonde uit. Toen wist ze dat ze een oplossing moest vinden. Alleen. Dat niemand voor haar de keuze kon maken.

De kelner komt naast haar staan en vraagt of ze nog thee belieft terwijl ze wacht. Ja, doet u dat maar, heel graag. Ze beseft dat ze de keuze gaat maken. Ze steekt een nieuwe cigaret op, trekt de zware asbak naar zich toe. Ordent haar gedachten. Ze kan zich nog laten helpen. Het is nog niet te laat. Dan hoeft niemand het te weten. Ze weet waar ze moet zijn. Ze heeft het geld. Ze is niet bang. Ze is nooit bang. Ze kent de risico’s, ze schrikken haar niet af. Wat haar afschrikt is dat ze niet weet hoe ze dan verder moet leven. Ze zal haar verdere leven walgen van zichzelf. Ze zal haar moeder niet meer onder ogen kunnen komen. Ze zal haar vader opnieuw te schande maken. Zelfs als hij het nooit zal weten. Want hij zal het nooit weten, daar zal ze voor zorgen. Ze zal liegen tegen haar ouders en God en dat schrikt haar ten diepste af. Ze peilt zichzelf. Of dat blijvend zal zijn. Ze weet dat het blijvend zal zijn. Ze zal het altijd met zich meedragen. Zo wil ze niet zijn. Zo kan ze niet zijn.

Als ze zich niet laat helpen, zal ze haar werk verliezen als het zichtbaar wordt. Het zal een schande zijn. Ze weegt het in gedachten tegen elkaar af. Maar ze bedenkt dat ze kan voorkomen dat ze haar werk verliest, door nu zelf per direct op te zeggen, door op haar werk te zeggen dat ze thuis tijdelijk hard nodig is. Dan kan ze nu misschien regelen dat ze daarna in haar functie terug kan keren. Als het achter de rug is. Dan hoeft niemand het te weten.

Ze kan nu vragen of ze terug kan komen in haar functie als ze thuis niet meer nodig is. Het idee staat haar aan, daar had ze eerder niet aan gedacht.
Maar als ze nu haar werk opzegt, zal ze het pension niet meer kunnen bekostigen. Maar ze zal nu moeten opzeggen. Voordat het zichtbaar wordt. Ze vreest voor de misselijkheid, heeft de laatste dagen de misselijkheid al moeten onderdrukken. Ze zal dus terug naar huis moeten, als ze nu haar baan opzegt. Want zolang thuis wegblijven zal niet kunnen. En geld voor ander onderdak heeft ze niet.

Ze weegt alles wat ze nu bedacht heeft opnieuw af tegen een besluit zich te laten helpen. Tot haar opluchting voelt ze dat er oplossingen mogelijk zijn waaraan ze niet eerder heeft gedacht. Ze ziet definitief af van het besluit zich te laten helpen. Ze neemt een slok van haar thee. Staart naar buiten of ze op iemand wacht.

Ze zal naar huis gaan en zeggen dat ze terug is gekomen om moeder te helpen. Dat ze zich daar prettiger bij voelt dan op eigen benen in Tilburg. Dat Tilburg wel even kan en wil wachten. Moeder zal blij zijn met haar hulp, dat weet ze zeker. Vader zal nu vast gauw vrijkomen en ook hij heeft misschien hulp nodig voor zijn suiker. Greetje heeft nog veel hulp nodig. Ze zullen het druk hebben en niet naar haar omkijken en blij zijn met haar thuiskomst, haar aanwezigheid. Het zal misschien maanden duren voor het zichtbaar wordt, voor ze het moeder zal moeten vertellen. Haar gedachten stromen opeens als duiven die ver van huis eindelijk uit de korven mogen. Ze voelt nieuwe moed. Zo zal het gaan, zo is er een oplossing. Ze zal zich niet hoeven laten helpen.

Ze roert haar thee, neemt een slok. Haar gedachten gaan de kamer binnen die tot nog toe op slot was geweest. Het is er donker. Ze durft er het licht niet aan te doen. Wil er het licht niet aandoen. Ze weet van meisjes die het hebben afgestaan. Ze heeft gehoord van een tehuis voor meisjes zoals zij, De Bocht, aan de Tilburgseweg. Daar zullen ze haar kunnen helpen als het zover is. Ze besluit voor ze naar huis teruggaat, naar De Bocht te gaan om het te regelen. Want ze wil het niet. Het mag er niet zijn. Het is niet van haar, zij was niemand toen het gebeurde. Het is eigenlijk niet gebeurd. Nog niet gebeurd. Maar het is gebeurd. De zusters daar zullen haar helpen en ervoor zorgen.

Ze rekent af voor de thee, nee inderdaad, ja, jammer, dat hij niet gekomen is. Als hij nog komt, zeg maar dat ik naar huis ben gegaan. Ze stapt de koude avond in. Trekt haar kraag omhoog. Ze ziet haar adem als kleine wolken uit haar mond komen. Het is koud buiten, het vriest licht. Ze recht haar rug. Ze heeft een oplossing gevonden.